Narcistisch misbruik: hoe twijfel langzaam je zelfvertrouwen ondermijnt

Misschien herken je dit. Je staat in de keuken en je weet even niet meer of je het gesprek van gisteren goed onthouden hebt. Je was er zeker van. Hij zei dat hij om zeven uur thuis zou zijn. Nu zegt hij dat hij dat nooit gezegd heeft en dat jij weer alles door elkaar haalt. Vanbinnen begint iets te wankelen. Over dat wankelen gaat deze blog.

Hoe twijfel binnensluipt

Narcistisch misbruik begint zelden met grote ruzies. Het begint met kleine dingen die net niet kloppen. Een afspraak blijkt anders te zijn. Een opmerking heb je verkeerd begrepen. Een gevoel is volgens hem overdreven. Elk moment lijkt op zich klein. Je laat het gaan, omdat je de vrede wil bewaren en omdat je vindt dat iedereen zich wel eens vergist.

Wat je op dat moment nog niet ziet, is het patroon. Telkens opnieuw wordt jouw waarneming in vraag gesteld. Telkens opnieuw ligt de fout bij jou. Na maanden of jaren zie je dat terug in kleine dingen. Je zegt sneller sorry. Als je iets vertelt, voeg je er meteen aan toe dat je het misschien verkeerd onthouden hebt. Je herleest oude berichten om zeker te zijn van wat er gezegd werd.

Dit heeft een naam: gaslighting. Het woord komt uit het Engels en betekent dat iemand jou stap voor stap laat twijfelen aan wat je ziet, hoort en voelt. Het effect gaat dieper dan verwarring. Je zelfvertrouwen rust op het vertrouwen in je eigen waarneming. Wanneer die waarneming keer op keer weggezet wordt, brokkelt je zelfvertrouwen langzaam af.

Leen is 46 en werkt halftijds in een apotheek. Ze is  twaalf jaar samen met Kristof. In het begin vond ze hem zorgzaam. Hij hielp haar bij beslissingen en gaf zijn mening over haar kledingstijl, haar vriendinnen en hoe vaak ze haar moeder belde. Ze voelde zich gezien.

Na een paar jaar merkte ze dat ze niets meer besliste zonder eerst te bedenken wat hij ervan zou vinden. Als ze iets vertelde over een gesprek op het werk, zei hij: "Dat zit weer in jouw hoofd." Als ze verdrietig was, vroeg hij waarom ze toch altijd zo dramatisch moest doen.

Die week had Leen met een vriendin afgesproken om de zaterdag te gaan lunchen. Kristof had haar gezegd dat hij die dag ging fietsen met een vriend, dus het leek een goed moment. Toen ze het 's avonds aan tafel vertelde, keek hij haar verbaasd aan. Hij had nooit gezegd dat hij ging fietsen. Ze zouden zaterdag naar zijn ouders gaan, dat wist ze toch. Of luisterde ze weer niet? Leen verontschuldigde zich en stuurde haar vriendin een bericht dat het niet ging lukken.

Later die avond zat ze alleen aan de keukentafel met haar gsm in de hand. Ze scrolde terug door hun berichten van de afgelopen weken, om voor zichzelf zeker te zijn. Het bericht stond er, zwart op wit: zaterdag ga ik fietsen met Tom. Ze voelde opluchting, en meteen daarna schaamte. Ze was 46 en had een bewijsstuk nodig om haar eigen geheugen te geloven.

Ze heeft het bericht nooit aan Kristof getoond. Ze wist hoe dat gesprek zou lopen. Toch is dat moment aan de keukentafel blijven hangen. Het was de eerste keer dat ze dacht: hier klopt iets niet, en misschien ligt het niet aan mij.

Leen is een verzonnen naam. Haar verhaal is samengesteld uit wat veel vrouwen herkennen.

Waarom twijfel zo diep gaat

Als je lichaam jarenlang onder spanning heeft geleefd, staat je zenuwstelsel voortdurend op scherp. Je voelt de sfeer in huis aan voor er iets gezegd wordt. Je zoekt de fout eerst bij jezelf, omdat dat de snelste weg naar rust lijkt. Chronische stress maakt het ook moeilijker om helder te denken en je herinneringen te ordenen. Zo wordt het voor de ander makkelijker om jouw waarneming in vraag te stellen, en voor jou moeilijker om eraan vast te houden.

Twijfel heeft bovendien een beschermende kant. Je lichaam leert dat het rustiger blijft in huis wanneer jij toegeeft. Twijfelen voelt dan veiliger dan de zoveelste discussie. Zo wordt twijfel een gewoonte die je niet zelf gekozen hebt, en die je ook meeneemt naar je werk, je vriendschappen en beslissingen die helemaal niets met hem te maken hebben.

Je zelfvertrouwen groeit terug door kleine momenten waarop je je eigen waarneming weer ernstig neemt. Het herstel zit vooral in die kleine, herhaalde momenten.

Een kleine oefening: je eigen waarneming opschrijven

Neem een schriftje dat alleen van jou is. Noteer de datum en telkens wanneer je merkt dat je begint te twijfelen aan iets wat je zag of hoorde, schrijf je drie korte zinnen op:

1. Wat zag of hoorde ik precies?
2. Wat voelde ik op dat moment in mijn lichaam?
3. Wat weet ik, ook als iemand anders er iets anders over zegt?

Schrijf in eenvoudige woorden en op dezelfde dag. Je hoeft niets te bewijzen en je hoeft het aan niemand te tonen. Lees na twee of drie weken terug wat je opschreef. Veel vrouwen merken dan dat hun waarneming vaker klopte dan ze dachten. Dat inzicht groeit langzaam, en elke keer dat je terugleest, wordt het wat steviger.

Woon je nog samen met de persoon over wie je schrijft, bewaar je schriftje dan op een plek waar alleen jij aan kan, of gebruik een notitie op je gsm met een code.

Tot slot

Twijfel is langzaam in je leven geslopen. Je vertrouwen in jezelf komt in hetzelfde rustige tempo terug, stap voor stap. Elke keer dat je opschrijft wat jij zag en voelde, geef je jezelf een stukje van dat vertrouwen terug.

Wil je hier verder rond werken, dan heb ik de cursus "Loskomen en herstellen na narcistisch misbruik" geschreven. In het eerste deel, Inzicht, bescherming en houvast, kijk je stap voor stap naar wat er met jou gebeurd is en hoe je jezelf vandaag kan beschermen. Je werkt in je eigen tempo, met schrijfoefeningen en werkbladen. Je vindt de cursus op deze website. Neem gerust de tijd om te voelen of dit voor jou het juiste moment is.